X
Chúng ta vừa yêu vừa ghét chiếc điện thoại của mình. Ta nguyền rủa nó vào những ngày làm việc bị gián đoạn liên tục và những đêm mất ngủ. Ta đổ lỗi cho nó vì đã đánh cắp thời gian, bào mòn khả năng tập trung, phá vỡ sự kết nối thực sự và khiến ta mua những thứ chẳng hề cần đến. Trở thành biểu tượng tiện lợi cho cảm giác ngày càng tuyệt vọng trong thế giới số, điện thoại được thiết kế để kéo ta vào vòng xoáy kiểm tra mạng xã hội một cách cưỡng chế. Và trong quá trình đó, nó âm thầm tàn phá sức khỏe tinh thần của chúng ta. Điều tồi tệ hơn là: điều đó đang xảy ra trên quy mô lớn.
Tất cả những điều này, chúng ta đều biết cả rồi. Vậy mà, ta vẫn liên tục với tay lấy điện thoại, không dưới hàng trăm lần mỗi ngày. Một ví dụ kinh điển của chuyện “lý trí biết, nhưng hành động thì ngược lại,” ta sống trong một khoảng cách đau đớn giữa điều mình biết là đúng và thói quen hằng ngày của chính mình. Sự thật đáng sợ là: mối quan hệ mà ta đang có với điện thoại thông minh và mạng xã hội, nhiều khi chẳng khác gì một hình thức tự làm tổn thương bản thân lặp đi lặp lại mỗi ngày.
Những cú cuộn vô định (doom-scrolling), sự giận dữ được thuật toán nuôi dưỡng, cảm giác ghen tỵ từ những bài đăng được chọn lọc kỹ lưỡng, cùng hàng loạt thông báo gián đoạn đầy cám dỗ hứa hẹn những liều dopamine rẻ tiền, tất cả những thứ ấy không phải là lỗi của trải nghiệm số. Chúng chính là bản chất cốt lõi của nó. Vậy tại sao ta vẫn không thể ngừng lại?
Vốn được tạo ra để gây nghiện và chiếm đoạt sự chú ý, điện thoại thông minh đánh thẳng vào hệ thống khen thưởng trong não bộ con người. Chúng giống như những chiếc máy đánh bạc tí hon dành cho trí não, khiến chúng ta phản ứng không khác gì những chú chó trong thí nghiệm của Pavlov. Tiếng rung của một thông báo, biểu tượng trái tim đỏ hiện lên, lời hứa về một đoạn video hài hước, dòng tít giật gân hay cảm giác được người lạ công nhận, tất cả đều có thể kích hoạt hệ thống dopamine trong não, liên tục củng cố hành vi kiểm tra điện thoại một cách cưỡng chế. Nói cách khác, chúng ta không hề chơi trên một sân chơi công bằng.
Và những con số thật sự đáng suy ngẫm: Trung bình, người Mỹ hiện dành từ ba đến năm tiếng mỗi ngày cho điện thoại thông minh. Với nhóm người trẻ, con số ấy tăng lên sáu, thậm chí bảy tiếng mỗi ngày. Ta kiểm tra thiết bị của mình khoảng 205 lần mỗi ngày, một con số cho thấy hành vi này ít mang tính lựa chọn có ý thức, mà giống như một cái tật, một phản xạ vô thức đã ăn sâu vào máu. Về mặt tâm lý, đây là hành vi nằm lưng chừng giữa nghiện và thói quen được lập trình.
Một cuộc khảo sát của Gallup năm 2022 cho thấy, 58% người Mỹ tin rằng họ dùng điện thoại quá nhiều. Với những người dưới 30 tuổi, tỷ lệ ấy gần chạm mốc 80%. Thế nhưng, dù cảm thấy bất an với thói quen của mình, một khảo sát khác từ năm 2018 lại cho thấy chỉ có 17% người cảm thấy họ có thể sống trọn một ngày mà không cần đến điện thoại. Đáng lo ngại hơn, 8% nói rằng họ không thể cầm cự nổi quá một tiếng.
Những tổn hại tâm lý từ thói quen ấy ngày càng khó có thể làm ngơ. Thật ra, cách chúng ta dùng điện thoại mỗi ngày chẳng khác nào những hành vi tự làm tổn thương bản thân trong thế giới số. Việc sử dụng điện thoại không chỉ làm trầm trọng thêm cảm giác kiệt sức, choáng ngợp, kiệt quệ và bồn chồn; nó còn âm thầm phá hủy trạng thái tinh thần của chúng ta.
Một nghiên cứu của Đại học Pennsylvania cho thấy, chỉ cần giới hạn thời gian sử dụng mạng xã hội còn 30 phút mỗi ngày cũng đủ giúp giảm đáng kể mức độ lo âu, trầm cảm và cô đơn. Một nghiên cứu khác, đăng trên Tạp chí Y học Dự phòng Hoa Kỳ, phát hiện rằng việc sử dụng mạng xã hội quá nhiều làm tăng gấp đôi nguy cơ cảm thấy bị cô lập trong xã hội. Trong bất kỳ lĩnh vực nào khác của cuộc sống, nếu ta thấy những con số đáng báo động như thế, chắc chắn ta sẽ không thể làm ngơ. Bạn có ăn một món ăn mỗi ngày nếu biết chắc nó sẽ khiến bạn mệt mỏi, lo lắng, trầm uất và khiến bạn xa cách với những người thân yêu?
Ấn tượng hơn cả, một nghiên cứu gần đây do Adrian Ward tại Đại học Texas dẫn đầu đã yêu cầu 467 người tham gia cài đặt một ứng dụng chặn quyền truy cập Internet di động trong hai tuần. Gần 3/4 người tham gia (71%) báo cáo rằng họ cảm thấy sức khỏe tinh thần được cải thiện rõ rệt, trong đó mức giảm các triệu chứng trầm cảm trung bình còn vượt cả một số thử nghiệm dùng thuốc chống trầm cảm. Họ ngủ ngon hơn, cảm thấy kết nối hơn với mọi người và có cảm giác làm chủ thời gian cũng như các quyết định của mình. Nói cách khác, việc rời xa điện thoại mang lại hiệu quả tích cực còn mạnh mẽ hơn cả dùng thuốc.
Tác động tinh thần của việc lệ thuộc vào điện thoại không hề nhẹ. Cảm giác lo lắng, kiệt sức, trống rỗng, mất kết nối… không đến từ hư vô, mà đến từ chính cách ta đang tiêu thụ thông tin. Như một món ăn gây nghiện nhưng rỗng ruột, điện thoại liên tục cho ta những liều giải trí nhanh, nhưng lâu dài lại khiến tâm trí mệt mỏi.
Ý tưởng từ bỏ điện thoại thông minh hoàn toàn nghe qua có vẻ cực đoan, thậm chí là bất khả thi. Dù sao thì chúng ta vẫn cần chúng cho vô số việc thực tế trong đời sống và để giữ liên lạc một cách tiện lợi. Theo nghĩa đó, điện thoại giống như thức ăn hơn là rượu hay ma túy, đa số chúng ta không thể nào kiêng hẳn hoàn toàn. Thay vào đó, ta cần học cách xây dựng một mối quan hệ lành mạnh và bền vững hơn với thiết bị của mình.
Không ai bắt bạn vứt bỏ điện thoại. Vấn đề không nằm ở thiết bị – mà ở cách ta dùng nó. Dưới đây là những chiến lược đơn giản nhưng hiệu quả, giúp bạn sử dụng điện thoại có chủ đích hơn, ít tổn hại hơn:
Bắt đầu ngày mới không điện thoại: Ít nhất 30 phút đầu tiên hãy dành cho bản thân – không màn hình.
Tắt thông báo không cần thiết: Bớt “ping”, bớt mất tập trung.
Chuyển sang chế độ màn hình xám: Giảm hấp dẫn thị giác, tăng chủ động kiểm soát.
Không dùng điện thoại khi ăn, ngủ, làm việc sâu hay đang trò chuyện: Giao tiếp thực là món quà.
Cất điện thoại khỏi tầm mắt: Đừng để cám dỗ nằm ngay trên bàn.
Đổi sang dùng mật khẩu thay vì mở khóa bằng khuôn mặt: Tạo “khoảng dừng” cần thiết.
Giới hạn thời gian dùng ứng dụng: Hầu hết điện thoại đều có tính năng theo dõi thời lượng sử dụng.
Tạm dừng trước khi cầm điện thoại: Hãy tự hỏi: "Mình đang tìm gì?"
Tìm cách kết nối khác: Gọi điện, gặp mặt, viết thư – bất cứ điều gì thực hơn.
Thay thế thói quen lướt mạng bằng thói quen lành mạnh: Đọc sách, tập thở, đi dạo, nghe nhạc...
Khi bắt đầu ngắt mình khỏi dòng chảy liên tục của cập nhật và lượt thích, hầu hết mọi người đều nhận ra họ trở nên hiện diện hơn, làm việc hiệu quả hơn và bình tĩnh hơn. Chỉ sau 3 ngày không dùng mạng xã hội, nhiều người đã cảm thấy cải thiện tâm trạng, tập trung tốt hơn và sống chậm lại. Một tuần không dùng thiết bị có thể làm giảm đáng kể mức độ căng thẳng. Bạn từng cảm nhận điều này trong các kỳ nghỉ – khi mà cuộc sống bỗng trở nên "thực" hơn và thảnh thơi hơn.
Thế giới số không phải là kẻ thù, và điện thoại cũng không phải "thủ phạm" duy nhất. Nhưng nếu ta không có chiến lược, không đặt giới hạn, thì chính thói quen vô thức sẽ từ từ bào mòn tinh thần và cảm xúc. “Sống có ý thức” trong thời đại công nghệ – không phải là điều xa xỉ, mà là nhu cầu thiết yếu cho sức khỏe tinh thần.
Bạn không cần từ bỏ hoàn toàn, chỉ cần bắt đầu từ một thay đổi nhỏ – một buổi sáng không chạm màn hình, một bữa ăn trọn vẹn, một giới hạn 30 phút mỗi ngày. Từ đó, bạn có thể từng bước giành lại quyền kiểm soát – không chỉ với điện thoại, mà với cả cuộc sống của mình.
(Tổng hợp)
Hiện tại chúng tôi có bán qua các kênh thương mại lớn tại Việt Nam
Tham gia ngay tại: